Bạn Có Thể Được Thay Thế: Những Cuộc Phiêu Lưu Trong Giải Phẫu Cơ Thể Người

Người Việt quen gặp tim heo, cật heo trên đĩa lòng. Ở Nội Giang, Trung Quốc, có một trại heo khử trùng thức ăn hai lần, lọc khí như phòng mổ, vì nội tạng của lũ heo ở đó được nuôi để ghép cho người.

Người dẫn bạn vào trại heo ấy là Mary Roach. Thuở mới vào nghề, bà làm bán thời gian cho Hội Động vật học San Francisco, viết thông cáo báo chí về những chuyện như ca mổ mụn cóc cho voi. Về sau bà thành cây bút khoa học phổ thông có tiếng ở Mỹ, với những cuốn bán chạy theo New York Times như Stiff về tử thi, Bonk về tình dục, Gulp về đường tiêu hóa. Cuốn này ra năm 2025, vào ngay danh sách bán chạy của New York Times, được TIME, Smithsonian và Kirkus xếp vào sách hay nhất năm.

Câu hỏi của sách rất đời thường: khi một bộ phận cơ thể hỏng, ta thay được tới đâu? Mười bảy chương, mỗi chương một bộ phận, từ mũi, da, ngón tay, chân giả, khớp, thủy tinh thể, tóc, tới hậu môn nhân tạo và cả vòng ba. Mở đầu là chiếc "máy nhai" thời Victoria, món dụng cụ thứ mười bảy trên bàn tiệc để người mất răng nhai trước đồ ăn, và chuyện nhiều người Anh, Mỹ giữa thế kỷ trước nhổ sạch răng còn khỏe để lắp răng giả, có khi như một món quà cưới. Roach theo các bác sĩ của tổ chức Orbis băng qua thảo nguyên Mông Cổ mổ đục thủy tinh thể, ngủ một đêm trong chiếc phổi sắt của một bệnh nhân bại liệt, ngồi nghe điều phối viên hỏi chuyện gia đình một người hiến mô. Thứ bà tò mò hơn cả là con người: làm sao một người quyết định cắt bàn chân để lắp chân giả, làm sao sống với hậu môn nhân tạo mà không bị kỳ thị, vì sao heo lại hiến tạng tốt hơn dê.

Bệnh nhân đầu tiên nhận tim heo từng hỏi bác sĩ liệu sau ca mổ ông có kêu ủn ỉn không. Ông không kêu. Người Việt ăn cháo lòng bao đời nay cũng chưa ai kêu, nên khoản này bạn cứ yên tâm.

Nguyên tác: Replaceable You: Adventures in Human Anatomy.