1873
Giới thiệu
Vienna, mùa xuân năm 1873. Bồi bàn quán cà phê, cậu bé đánh giày, cả tổng giám mục lẫn nữ công tước đều mua cổ phiếu bằng tiền đi vay. Thứ Sáu ngày 9 tháng 5, cổ phiếu ngân hàng mất 45 phần trăm chỉ trong một ngày.
Người kể lại chuyện này từng có hai mươi lăm năm quản lý tiền cho thiên hạ ở London và New York. Liaquat Ahamed học kinh tế ở Cambridge và Harvard, làm ở Ngân hàng Thế giới, rồi mới chuyển sang viết. Cuốn đầu tay Lords of Finance, về những ông chủ ngân hàng trung ương dẫn thế giới vào Đại suy thoái 1929, đoạt giải Pulitzer hạng mục Lịch sử. Lần này ông lùi về sớm hơn nửa thế kỷ.
Từ Vienna, cơn hoảng loạn vượt Đại Tây Dương. Tháng 9, ngân hàng Jay Cooke & Co. sập, Sở Giao dịch New York đóng cửa mười ngày, rồi nỗi sợ quay ngược về Berlin, Amsterdam, Brussels. Mười lăm quốc gia ngoài châu Âu ngừng trả lãi. Nhưng theo Ahamed, cú đánh đau nhất lại do các chính phủ tự gây ra: nước Đức bán bạc dự trữ, phần lớn để làm khó nước Pháp, rồi cả châu Âu lần lượt bỏ bạc, chỉ giữ vàng. Tiền khan, giá cả trượt dốc suốt hai mươi năm, nợ cứ thế nặng thêm. Từ đó mọc lên chủ nghĩa bảo hộ, làn sóng bài Do Thái ở Trung Âu, và một cuộc bầu cử tổng thống Mỹ phân thắng bại bằng đúng một phiếu đại cử tri. Xuyên suốt là gia tộc Rothschild, khi đóng vai chính, khi đứng xem, có lúc thành nạn nhân.
Sách ra tháng 6 năm 2026. New York Times Book Review khen Ahamed kể trôi chảy, nhịp nhanh; Financial Times gọi cuốn sách là xuất sắc, làm sống lại một cơn bùng nổ trông chẳng khác mấy hôm nay.
Bài học 150 năm rồi thị trường vẫn chưa học thuộc: khi cậu bé đánh giày bắt đầu mua cổ phiếu bằng tiền đi vay, đôi giày nên đánh bóng kỹ nhất là đôi giày chạy.
Nguyên tác: 1873: The Rothschilds, the First Great Depression, and the Making of the Modern World.
