Vạch Trần Điều Nhảm Nhí: Nghệ Thuật Hoài Nghi Trong Một Thế Giới Vận Hành Bằng Dữ Liệu

Tập quảng cáo tuyển sinh: "Sĩ số trung bình lớp sinh học là 50 sinh viên." Hội sinh viên: "Sinh viên sinh học trung bình đang học một lớp 140 người." Cùng một khoa, cùng một bộ số, và chẳng bên nào nói sai.

Mẹo nằm ở chỗ lớp đông chứa nhiều người: phần lớn số lớp là lớp nhỏ, nhưng phần lớn sinh viên lại ngồi trong lớp lớn. Cuốn sách gom những cú lừa kiểu ấy, thứ nhảm nhí khoác áo con số, biểu đồ và dữ liệu lớn, rồi chỉ cách nhìn xuyên qua. Mười một chương đi từ nhân quả, thiên lệch chọn mẫu, biểu đồ vẽ sai, tới chỗ khoa học cũng có lúc trượt chân, rồi khép lại bằng cách nhận diện và phản bác. Ví dụ thì đủ cả: hộp kẹo khoe "ít chất béo hơn 25%" mà không rõ so với cái gì, hay vụ treo thưởng đuôi chuột ở Hà Nội thời Pháp thuộc, khi người ta cắt đuôi rồi thả chuột cho đẻ tiếp. Hai tác giả cam đoan bạn không cần là nhà thống kê: thường chỉ cần logic cơ bản, thêm một lần tra công cụ tìm kiếm.

Carl T. Bergstrom là nhà sinh học tiến hóa, giáo sư Đại học Washington, nghiên cứu cách dịch bệnh lan trong quần thể và cách thông tin chảy qua mạng xã hội. Jevin D. West là phó giáo sư Trường Thông tin cùng trường. Cuốn sách mọc ra từ khóa học cùng tên mà hai ông dạy ở đó. Ngay trang cảm ơn, họ viết rằng nếu không có hai bà vợ đọc bản thảo, sách đã có thêm 83 phần trăm nhảm nhí, rồi thú nhận luôn con số ấy là bịa.

Khóa học mở năm 2017, đăng ký vừa mở lúc nửa đêm thì 180 chỗ kín trong chưa đầy một phút. Chỉ trong năm đó, khoảng 60 trường cao đẳng và đại học đã liên hệ để dựng phiên bản khóa học của riêng mình.

Mình đã tính: đọc xong cuốn này, khả năng bạn bị một con số lừa sẽ giảm 83 phần trăm. Nếu câu vừa rồi làm bạn nhíu mày, chúc mừng, bạn đã qua bài kiểm tra đầu vào.

Nguyên tác: Calling Bullshit: The Art of Skepticism in a Data-Driven World.