Sự Sống Vận Hành Như Thế Nào

Thập niên 1990, ở các cuộc họp biên tập hằng tuần của tạp chí Nature, một biên tập viên mảng vật lý cứ nghe đồng nghiệp bên sinh học báo tin: gen tưởng chỉ lo việc này, hóa ra dính cả tới ung thư hay miễn dịch. Một hôm anh đánh bạo hỏi: "Vậy điều đó có nghĩa là gì?" Họ đáp, giọng gần như thích thú: "Chúng tôi không biết gì cả!"

Ngày 26 tháng 6 năm 2000, Tổng thống Bill Clinton tuyên bố bản thảo đầu tiên của bộ gen người đã xong, gọi đó là ngôn ngữ Thượng đế dùng để tạo ra sự sống. Philip Ball mở sách bằng một câu: ông đã sai. Bộ gen là kho dữ liệu quý cho y học, nhưng nó không phải bản thiết kế của cơ thể. Theo Ball, tìm đến bộ gen để hiểu sự sống cũng giống tra từ điển để hiểu văn học vận hành ra sao. Nhà di truyền học Walter Gilbert từng rút một chiếc đĩa CD chứa trình tự gen ra trước khán giả và bảo "Đây là các bạn". Ball chú thích gọn: không phải. Sách đi dần từ dưới lên, qua gen, ARN, protein, mạng lưới, tế bào, mô rồi cơ thể, sau đó bàn chuyện sự sống có mục tiêu ra sao, y học nên nghĩ lại thế nào và con người đang thiết kế lại sự sống tới đâu.

Anh biên tập viên ngây thơ về sinh học năm ấy chính là Ball. Ông học hóa ở Oxford, làm tiến sĩ vật lý ở Bristol, hơn hai mươi năm làm biên tập cho Nature. Mùa hè năm 2019, ông sang Trường Y Harvard ba tháng trò chuyện với giới sinh học hệ thống, mong được trấn an. Gần như ai cũng bảo tình hình còn tệ hơn ông sợ. Ông gọi đây có lẽ là cuốn khó viết nhất của mình.

Một cuốn sách trước của Ball, Critical Mass, từng đoạt Giải Aventis dành cho sách khoa học năm 2005.

Ball kể một biên tập viên sinh học của Nature từng dặn ông: trong sinh học, câu trả lời luôn là "có". Vậy có nên mua cuốn này không? Hỏi sinh học thì biết rồi đấy.

Nguyên tác: How Life Works: A User's Guide to the New Biology.