Những Ông Chủ Nhỏ Ở Khắp Nơi

Tuyến trên, tuyến dưới, bộ sản phẩm khởi nghiệp, một buổi gặp mặt kết thúc bằng chuyện đổi đời: người Việt nghe là nhận ra ngay chữ "đa cấp". Năm 2013, cựu quân nhân Mỹ Monique quẹt thẻ tín dụng 1.800 đô la cho lô hàng Mary Kay đầu tiên. Tấm séc hoa hồng 2.500 đô la một tháng người ta vẽ ra, cô chưa thấy lần nào.

Người kể chuyện Monique là Bridget Read, cây viết phóng sự của tạp chí New York, trước đó viết cho The Cut và làm cây viết văn hóa ở Vogue. Năm 2020, đại dịch đẩy số người gia nhập đa cấp tăng vọt, phần đông là phụ nữ vừa mất việc. Họ vào để kiếm thêm chút tiền, rốt cuộc tiêu nhiều hơn số kiếm được. Năm 2021, cô tìm tới Robert FitzPatrick, người đã hỏi đi hỏi lại về đa cấp từ năm 1986, khi chính ông dính vào một trò lừa tên "Trò chơi Máy bay".

Theo chính hiệp hội của ngành, Mỹ có 6,7 triệu người tham gia đa cấp, 75 phần trăm là phụ nữ. Read chỉ ra cách con số được làm đẹp: 1.800 đô la hàng Monique tự mua được Mary Kay ghi thành 3.600 đô la "doanh số bán lẻ cá nhân", dù hàng chưa hề rời phòng khách nhà cô. Một nghiên cứu năm 2011 trên 350 công ty đa cấp cho thấy 99 phần trăm người tham gia mất tiền. Sáu phần sách đặt tên theo món hàng được bán, Vitamin, Mỹ phẩm, Xà phòng, rồi tới Hy vọng, Sức khỏe, Tự do, lần ngược từ Carl Rehnborg với hãng Nutrilite tới Amway của Van Andel và DeVos, rồi tới tận hành lang Quốc hội Mỹ.

Sách ra năm 2025, được New York Times Book Review chọn vào mục Editors' Choice, và lọt danh sách sách hay nhất năm của Washington Post, NPR và Publishers Weekly.

Lần tới có người bạn cũ lâu ngày bỗng nhắn rủ đi cà phê để chia sẻ một "cơ hội", bạn đã có sẵn quà đáp lễ: cuốn sách này, rẻ hơn bộ sản phẩm khởi nghiệp nhiều, và không bắt bạn tuyển thêm ai bên dưới.

Nguyên tác: Little Bosses Everywhere: How the Pyramid Scheme Shaped America.