Vì Sao Cả Thế Giới Cạn Kiệt Mọi Thứ: Bên Trong Chuỗi Cung Ứng Toàn Cầu

Tháng 5 năm 2022, hai người Mỹ bay sang Thành phố Hồ Chí Minh, thăm bảy nhà máy trong hai ngày rưỡi để tìm nơi sản xuất ngoài Trung Quốc. Một ông chủ khẳng định làm được, rồi buột miệng: linh kiện điện tử thì vẫn phải nhập từ Trung Quốc.

Người kể chuyện này hiểu Việt Nam hơn ta tưởng. Peter S. Goodman là phóng viên kinh tế toàn cầu của New York Times, có bằng thạc sĩ lịch sử Việt Nam ở Đại học California, Berkeley. Năm 2005 ông đã tới thăm những nhà máy ở Việt Nam do doanh nhân Trung Quốc mở để né lương tăng ở quê nhà.

Hai người Mỹ kia là Hagan Walker và một đồng nghiệp ở Glo, công ty nhỏ ở Mississippi làm những khối nhựa phát sáng khi thả vào nước. Cả cuốn sách bám theo một container của Walker: mùa thu 2021, nó nằm trên tàu Maersk Emden giữa hơn năm mươi con tàu kẹt ngoài khơi Los Angeles và Long Beach, chở đồ chơi nhà tắm hình Elmo của Phố Sesame cần về kịp mùa lễ. Từ nhà máy Trung Quốc, nó vượt lục địa Mỹ qua xe tải, đường sắt, nhà kho và những người lao động bị vắt kiệt để hàng chạy, rồi sách theo Walker đi tìm nơi thay Trung Quốc, từ Việt Nam tới Mexico. Theo Goodman, kệ hàng trống chủ yếu vì các công ty mê lối sản xuất "đúng lúc", cắt kho dự trữ để có tiền chia cho cổ đông. Có cả chi tiết người Việt sẽ thấy quen: máy Switch của Nintendo làm ở Việt Nam vẫn phải hoãn giao, vì linh kiện làm ở Trung Quốc.

Sách ra tháng 6 năm 2024, được Foreign Policy và Viện Aspen chọn vào danh sách sách hay nhất năm, lọt danh sách dài giải sách kinh doanh Porchlight 2024.

Lần tới cầm món đồ ghi Made in Vietnam, cứ tự hào, nhưng đừng vội tin cái mác kể đủ chuyện: cái cúc, cuộn chỉ hay con chip bên trong rất có thể đã đi tàu từ Trung Quốc sang. Mác thì nhỏ, chuỗi cung ứng thì dài.

Nguyên tác: How the World Ran Out of Everything: Inside the Global Supply Chain.