Định Mệnh Sinh Học: Khoa Học Về Một Cuộc Sống Không Có Ý Chí Tự Do

Một nhóm thẩm phán xét hơn một nghìn hồ sơ xin tạm tha. Ra trước mặt họ ngay sau bữa ăn, phạm nhân có khoảng 65% cơ hội được về. Vài giờ sau bữa ăn, cơ hội ấy gần như bằng không.

Robert Sapolsky gom những con số kiểu này lại để nói một điều mà chính ông thừa nhận nghe thật điên rồ: con người không có ý chí tự do. Ông là giáo sư sinh học và thần kinh học ở Đại học Stanford, từng nhận "Genius Grant" của Quỹ MacArthur, làm việc ở vùng nông thôn Đông Phi và theo dõi khỉ đầu chó lâu tới mức nhìn một con đổi dáng chạy là biết nó sắp làm hỏng cuộc săn. Cuốn trước của ông, Hành Xử, từng vào danh sách bán chạy của New York Times.

Lập luận của sách đi ngược thời gian. Trước một hành vi là những gì xảy ra trong não vài giây trước, rồi hormone sáng hôm đó, tuổi dậy thì, tuổi thơ, quãng nằm trong bụng mẹ, bộ gen, cho tới chuyện tổ tiên bạn làm nông hay chăn nuôi. Không mắt xích nào do bạn chọn. Ông gọi đó là "rùa xuống mãi", theo một giai thoại cũ về William James. Giữa sách, ông xét hỗn độn, phức hợp nổi và bất định lượng tử, nơi nhiều người mong tìm thấy ý chí tự do. Nửa sau hỏi: nếu không ai thật sự đáng trách thì xã hội sống ra sao? Ông nhắc rằng ta từng đi qua chuyện này rồi. Động kinh có thời bị coi là bị quỷ ám, giờ chẳng ai trách người lên cơn. Người nguy hiểm vẫn phải bị ngăn lại, như giữ một chiếc xe hỏng phanh khỏi đường, không phán xét.

Sách ra năm 2023 và vào ngay danh sách bán chạy của New York Times. Wall Street Journal khen độ rộng của phần nghiên cứu, lối viết sinh động và lòng nhân hậu toát ra từ trang sách.

Sapolsky dành cả cuốn sách để bảo bạn rằng chẳng ai tự quyết định được gì. Chưa bị thuyết phục thì cứ giữ lấy bài học thực dụng nhất: định xin tăng lương thì canh lúc sếp vừa ăn trưa xong.

Nguyên tác: Determined: A Science of Life Without Free Will.