Sự Xuống Cấp Của Nền Tảng: Vì Sao Mọi Thứ Bỗng Trở Nên Tệ Hơn Và Chúng Ta Có Thể Làm Gì
Giới thiệu
Đầu tiên, nền tảng đối xử tốt với người dùng. Rồi chúng lạm dụng người dùng để chiều khách hàng doanh nghiệp. Tiếp theo, chúng lạm dụng luôn khách hàng doanh nghiệp để giành lại toàn bộ giá trị cho mình. Cuối cùng, chúng thành một đống rác khổng lồ.
Đó là "lịch sử tự nhiên" của sự xuống cấp, theo cách Cory Doctorow mượn từ giới bác sĩ khi gặp một mầm bệnh mới. Sách chia bốn phần: triệu chứng, cơ chế, dịch tễ học, rồi phương thuốc. Facebook năm 2006 hứa với dân MySpace là sẽ không bao giờ do thám họ, đến khi người dùng đã bị bạn bè giữ chân thì quay sang dùng chính dữ liệu theo dõi để bán quảng cáo. Với Amazon, ông tính ra người bán bị chặt 45 đến 51 xu trên mỗi đô la kiếm được, còn vị trí trong kết quả tìm kiếm mang về 38 tỷ đô la mỗi năm. Doctorow gạt các lời giải thích quen thuộc, kể cả "Sao Thủy nghịch hành". Theo ông, công ty nào cũng muốn vắt kiệt khách hàng, chỉ là xưa nay có bốn thứ cản tay: cạnh tranh, luật quản lý, khả năng tự lực của người dùng, và dân kỹ thuật dám nghỉ việc. Bốn thứ ấy đang bị gỡ dần, nên phần cuối sách bàn cách gắn chúng lại.
Doctorow hơn hai mươi năm làm việc với Electronic Frontier Foundation, từng đồng biên tập blog Boing Boing suốt mười chín năm và viết hơn ba mươi cuốn sách. Ông đặt ra từ "enshittification" năm 2022, sau nhiều thập kỷ cố làm chính sách internet bớt khó nuốt.
Sách ra tháng 10 năm 2025, đoạt giải Locus 2026 hạng mục sách phi hư cấu. Từ khoá của nó được Hội Phương ngữ Mỹ chọn làm từ của năm 2023, Từ điển Macquarie của Úc chọn năm 2024.
Trên trạm vũ trụ, phi hành gia không đổi được nhà cung cấp không khí. Dưới mặt đất, nhiều dịch vụ cũng đang cố đưa bạn vào đúng hoàn cảnh ấy, vì khách không đi đâu được thì khỏi cần tử tế.
Nguyên tác: Enshittification: Why Everything Suddenly Got Worse and What to Do About It.
