Lời Tiên Tri: Dự Đoán, Quyền Lực Và Cuộc Chiến Giành Tương Lai, Từ Những Lời Sấm Cổ Đại Đến AI
Giới thiệu
Ứng dụng thời tiết trên điện thoại bạn có thể đang cố tình báo mưa nhiều hơn thực tế. Lý do rất người: hễ nó nói 10 phần trăm mà trời mưa thật, ta quay sang nguyền rủa nó.
Người lôi chuyện này ra là Carissa Véliz, phó giáo sư triết học ở Viện Đạo đức trong AI, Đại học Oxford. Cô mở đầu các lớp triết bằng cách nhắc sinh viên rằng, theo thống kê, đời họ có khả năng sụp thành đống đổ nát ít nhất hai lần. Cuốn đầu tay của cô, Sự riêng tư là quyền lực, được The Economist chọn là sách của năm và đã in bằng bảy thứ tiếng.
Lời Tiên Tri đi từ Nhà tiên tri Delphi tới chatbot. Ý chính của Véliz: dự đoán ít khi là tri thức về tương lai, phần lớn là đòn quyền lực khoác áo sự thật. Vua Croesus hỏi Delphi có nên đánh Ba Tư, được trả lời rằng nếu vượt sông, một đế chế vĩ đại sẽ bị hủy diệt. Đế chế bị hủy diệt đúng là của ông. Ngày nay thuật toán quyết định bạn có được vay tiền, xin việc, thuê nhà, thậm chí có bị bắt hay không, mà chẳng ai hỏi ý bạn. Chương năm, theo lời tác giả là trái tim cuốn sách, lập luận rằng dự đoán thực ra là mệnh lệnh trá hình: tin một dự đoán rồi làm theo thì chẳng khác gì tuân lệnh. Có cả vụ chatbot của Air Canada trả lời sai chính sách giảm giá vé cho người có tang, để rồi hãng thua kiện năm 2024. Cuối sách là mười bài học về dự báo.
Sách ra tháng 4 năm 2026. Publishers Weekly dành cho nó một bài điểm gắn sao. Financial Times gọi đây là một cuộc tấn công tài tình vào cơn ám ảnh thuật toán dự báo của thời nay, còn New York Times Book Review khen cô viết thông minh, phóng khoáng và rất riêng.
Đọc xong, lần tới ứng dụng báo mưa bạn vẫn cứ mang ô. Có điều giờ bạn biết cái ô ấy che cho ai: cho cái ứng dụng, khỏi bị bạn chửi.
Nguyên tác: Prophecy: Prediction, Power, and the Fight for the Future, from Ancient Oracles to AI.
